Des hommes et des dieux: linker wang op het witte doek (recensie)

Gisteren was ik deel van een veelkleurig publiek bij de voorpremière van de film Des Hommes et des Dieux (Xavier Beauvois). Bureau Intermonde (‘de interreligieuze werkplaats van Nederland’) had dit met filmdistributeur Benelux georganiseerd in de hoop dat er rond de film allerlei activiteiten ontplooid zullen gaan worden. De in Cannes bekroonde film leent zich qua thema namelijk goed om na te denken over de vraag hoe je trouw kunt blijven aan je eigen inspiratie en religieuze radicalisering het hoofd kunt bieden – of de andere wang kunt toekeren.

Het – op waarheid berustende – verhaal speelt zich af in en rond een klooster in de bergen in Algerije ten tijde van de fundamentalistische gewelddadigheden van de jaren negentig. In het klooster wonen en werken acht Franse monniken. Ze zijn sterk verbonden met het dorp in de buurt, geven medische zorg, vieren mee bij een besnijdenisritueel, en helpen bij allerlei praktische en sociale zaken. In de relatie met de lokale moslimbevolking leven ze een niet-opdringerig getuigenis uit en hun samenleven wordt gekenmerkt door wederzijds respect. Binnen het klooster leven de broeders een stil, contemplatief en vreedzaam bestaan, mooi in beeld gebracht bij de liturgische momenten die hun dagelijks bestaan ordenen. Dat alles komt onder druk te staan als er in de streek steeds meer fundamentalistisch geïnspireerd geweld plaatsvindt. De broeders komen meer en meer onder druk te staan van enerzijds de terroristen die middelen en medische zorg eisen en anderzijds de autoriteiten, die hen het liefst zien vertrekken omdat ze de terroristen bijstaan. Sommige broeders neigen ertoe een veiliger plaats te zoeken, maar de lokale bevolking dringt erop aan dat ze blijven. Uiteindelijk kiezen de monniken unaniem om op hun post te blijven. Bij een nachtelijke aanval worden ze door de terroristen afgevoerd en vermoord, op twee na die zich nog net wisten te verstoppen.

De film heeft met enig recht de Grand Prix gekregen in Cannes. Het dramatische thema is niet uit de hand gelopen in een thriller of actiefilm, maar bijna verstild in beeld gebracht, gedragen door de gezongen gebeden van de monniken. De personages zijn enigszins eendimensionaal en neigen naar het cliché, maar blijven nog wel geloofwaardig. Beeld en geluid zijn zeer verzorgd en het geweld is realistisch genoeg om je bewust te zijn van de ernst, zonder zo te schokken dat het de wezenlijke vragen in de weg staat.

Om zijn verhaal te vertellen heeft de regisseur er de structuur van een passieverhaal aan gegeven, wat ook goed kan omdat de spits zich afspeelt in de weken voor Pasen 1996. Als ware volgelingen van hun Messias worden de monniken beproefd en bedreigd en na een laatste avondmaal (met een fles wijn en de klanken van het Zwanenmeer) berusten ze in hun komende lot. Als ze weggevoerd worden, de dood tegemoet, dan gaan ze hun weg met waardigheid en integriteit, maar even – net als Jezus op weg naar het kruis – struikelt er een. Die structuur van het passieverhaal onderstreept wat ook in woorden een paar keer herhaald wordt: hun roeping is het om trouw te blijven aan wat ze geloven en daarin hun grote voorbeeld te volgen.

Des Hommes et des Dieux is een mooie filmische weergave van de confrontatie tussen het fundamentalistisch geweld, de tolerante vroomheid van de dorpelingen en de diep- integere geweldloosheid van deze monniken. Dat is heel wat in een tijd waarin een genuanceerd beeld van de Islam onder druk staat van fanatici en bestrijders en waarin de rooms-katholieke kerk vooral in beeld komt door misstanden en slechte communicatie. Daarmee vertelt de film dat er een antwoord is op fundamentalistisch geweld. Weliswaar een antwoord dat voor de monniken zelf tot de dood leidt, maar in elk geval bleven zij trouw aan hun roeping en zijn zij daarmee een voorbeeld van ware integriteit.

Dat de verschillende rollen in de film wat clichématig blijven zodat het te veel een heiligenleven wordt, hoort bij het genre van het moreel voorbeeld. Dat er aanwijzingen zijn dat het leger uiteindelijk verantwoordelijk was voor de dood van de monniken, rechtvaardigt ook nog een andere film. En dat de oorzaken van geweld helemaal buiten beeld blijven, vind ik voor deze film een goede keuze. Het draait allemaal om de vraag hoe je reageert op verharding en geweld: terugvechten, vluchten, of trouw blijven aan jezelf.

Een typische linkerwang-film? In veel opzichten zeker. Des Hommes et des Dieux toont het fundamentele belang van compassie, van tolerantie, van oprechte menselijkheid, van ‘humanistische’ religie. Maar misschien zou iets meer kritisch-genuanceerde analyse van de schaduwzijden van religie helpen om voorbij het zwart-wit-denken te komen. Ik zou nog wel iets willen zien van de – ten dele eveneens religieuze – drijfveren van de terroristen, zoals in Paradise now. En ik zou nog wel wat aandacht willen voor de ‘postkoloniale’ spanning die groepen en mensen uiteendrijft. Waarschijnlijk allemaal te veel gevraagd voor één film, maar het zou nog beter inzichtelijk maken hoezeer een ‘linker wang’ een radicaal-kritische keuze is in een door geweld verziekte wereld.

Advertenties

1 reactie

Opgeslagen onder Religie

Een Reactie op “Des hommes et des dieux: linker wang op het witte doek (recensie)

  1. Pingback: Terugblik voorpremière Utrecht | Des hommes et des Dieux