Film als spiegel voor de kerk – Interview verschenen in CVKoers

Interview met theoloog Ruard Ganzevoort door Rinke van Hell, verschenen in CVKoers Nov 2010

Op zoek naar zingeving bezoeken veel mensen eerder een bioscoop dan een kerkgebouw. Dat is niet zo gek, vindt theoloog Ruard Ganzevoort. Misschien kan de kerk zelf ook iets van filmmakers leren.

Prof. dr. Ruard Ganzevoort, hoogleraar Praktische Theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is geïnteresseerd in ,,geleefde religie’’. Waarmee hij bedoelt: in de manier waarop mensen vorm en inhoud geven aan hun geloofsleven. En dat doen ze niet alleen met verhalen uit de Bijbel en de kerkelijke traditie, maar ook met elementen uit de populaire cultuur. Niet in de laatste plaats door film, ,,een verhalenmotor van onze tijd en een graadmeter voor onze cultuur’’. Niet voor niets geeft Ganzevoort als theoloog colleges Religie en Film aan de VU. Hij vermoedt dat we in de bioscoop vaak meer horen over de zingevingsvragen die bij mensen leven dan in de kerk.

Dubbelheid

De beste verhalen komen tegemoet aan de diepmenselijke behoefte om de dubbelheid van het leven een plaats te geven, denkt Ganzevoort. ,,De basiservaring van het leven is de confrontatie met de kwetsbaarheid van het leven. Het leven is mooi en goed, maar kan ook zo voorbij zijn’’. Juist in de worsteling daarmee hebben films een functie. De meest populaire films raken een snaar doordat ze dicht bij de levensverhalen van de kijkers zelf staan.

Een goede film geeft ruimte aan het verwarrende karakter van het leven, maar is zelf ook een complex spel op verschillende niveaus (zie kader onderaan dit artikel). Een film raakt de kijker op een dogmatisch niveau – is dit waar? – maar ook op een ethisch niveau – is dit juist? Daarnaast is er het esthetische niveau: is dit mooi en raakt het me? Op alle niveaus kan het botsen: ,,Soms zijn er films waar ik graag naar kijk omdat ik ze tegelijkertijd mooi en lelijk vind. Aan de ene kant verwerp ik ze, maar aan de andere kant wil ik ze graag zien. Die films raken aan een innerlijke strijd en aan de tegenstrijdigheid van het leven.’’

Veel films zoeken het antwoord op levensvragen op het scherpst van de snede, waar de kerkelijke traditie ze nogal eens laat liggen, vindt Ganzevoort. ,,Een van mijn grootste bezwaren tegen veel religieuze tradities is dat we het Evangelie versmallen tot een eenduidige boodschap. We halen het onverwachte, het ontregelende en het ongrijpbare eruit. Misschien hebben wij de literatuur en de cinema wel weer nodig om de ambiguïteit te gaan verstaan die allang in de geloofstraditie zat.’’

In veel opzichten kan de kerk hierin volgens de hoogleraar iets leren van de cultuur: ,,Ik denk dat onze individualistische cultuur bepaalde schadelijke kanten heeft. Maar ik denk ook dat de cultuur de kerk soms ver vooruit is als het gaat om het verstaan van het koninkrijk van God. We praten altijd over de kerk als belichaming van een moreel ideaal, terwijl het slechte in de wereld huist. De werkelijkheid is veel dynamischer. De wereld moet de kerk vaak ter verantwoording roepen omdat de kerk nog niet begrepen heeft wat er van haar verwacht wordt.’’

Euthanasie

Voor christenen is de visie van films op het christendom daarom misschien wel minstens zo interessant als de visie van christenen op films. Geregeld wordt de kerk door films en andere vormen van populaire cultuur een spiegel voorgehouden. ,,Een heel mooi voorbeeld is de Spaanse film Mar Adentro, over het thema euthanasie. Het verhaal gaat over een volledig verlamde man die het grootste gedeelte van zijn leven aan zijn bed gekluisterd is. Hij wil dood omdat het leven voor hem geen waarde heeft. Daarbij wordt hij tegengewerkt door de overheid en de katholieke kerk. De film is een voortdurende aanklacht tegen het onmenselijke systeem dat hem dwingt om te blijven leven, omdat wij hem nu eenmaal het leven niet mogen afnemen als God hem nog niet thuisbrengt.’’

,,Je kunt als kerk dan zeggen dat Mar Adentro een slechte film is omdat hij het pleit voor euthanasie. Ik vind het veel interessanter om eens naar het concrete verhaal te kijken van een man die kunstmatig door machines in leven gehouden wordt, terwijl hij daar zwaar onder lijdt en niet zelf die keuze mag maken. Dit concrete levensverhaal stelt onze abstracte argumenten ter discussie. Het brengt film en kerk in een wederzijds moreel debat.’’

En dat debat hoeft volgens Ganzevoort niet zomaar door de kerk gewonnen te worden: ,,De kerk staat regelmatig – en met enig recht – in het beklaagdenbankje. Het morele superioriteitsgevoel van de kerk is leuk voor de bühne. Maar als we eerlijk zijn is er vaak weinig reden toe.’’

Kader: Film op drie niveaus

Ganzevoort maakt onderscheid tussen drie niveaus van normativiteit bij het beoordelen van films. Veel kijkers beoordelen een film maar vanuit een van deze niveaus.

De dogmatische benadering: is dit waar? Zijn de verfilmingen van de Harry Potter-boeken of sommige documentaires wel waarheidsgetrouw? Ganzevoort: ,,In de christelijke filmkritiek is dit vaak de dominante laag. Wordt God of de wereld waarheidsgetrouw, dat wil zeggen ‘bijbelgetrouw’, weergegeven?’’

De ethische benadering: is dit juist? Gaan de hoofdpersonen wel goed om met ethische vragen? Volgens Ganzevoort is dit de benadering van veel reformatorische gelovigen. ,,‘Wij kijken niet naar films, want daarin wordt gevloekt, er komt seks en geweld in voor.’ Alleen al het uitbeelden van het kwaad wordt als verkeerd gezien, of het nu op een eerlijke manier wordt verbeeld of niet.’’

Ganzevoort kan zich niet vinden in die benadering. ,,Sommige dingen verbeeld je júist om te laten zien hoe erg het is. Neem Hotel Rwanda, over de burgeroorlog in Rwanda. Daar kijk je naar omdat je je wilt openstellen voor de ernst van die misstanden. Maar voor veel kijkers met een puur ethische normativiteit is dat een brug te ver.’’

De esthetische benadering: is het mooi en raakt het me? Deze benadering beoordeelt een film op het kunstzinnige gehalte. Ganzevoort: ,,Een esthetisch goede film laat dingen open en geeft de kijker ruimte.’’ Op dat vlak sneuvelen veel religieuze films, vindt hij: ,,Veel christelijke films zijn zo dogmatisch en ethisch verantwoord dat het esthetisch niet meer interessant is. De kijker wordt dan als dom benaderd en krijgt geen ruimte.’’

Advertenties

Reacties staat uit voor Film als spiegel voor de kerk – Interview verschenen in CVKoers

Opgeslagen onder Populaire cultuur, Religie

Reacties zijn gesloten.