Theologie in de politiek? Ambacht, bezieling, controle

In het afgelopen jaar ben ik in allerlei ontmoetingen uitgenodigd na te denken over de vraag wat de rol van theologie in de politiek zou kunnen of moeten zijn. Daar zou ik toch als politiek actief theoloog een duidelijk verhaal bij moeten hebben. Ik kom uiteindelijk tot  drie rollen die elkaar uitdagen en aanvullen: theologie als wetenschappelijk ambacht, theologie als levensbeschouwelijke bezieling en theologie als maatschappelijke controle op grondrechten.

Deze drie komen niet helemaal uit de lucht vallen. De theoloog David Tracy beschrijft hoe de theologie zich altijd afspeelt voor het drievoudig publiek van wetenschap, geloofsgemeenschap en samenleving. Elke concrete theoloog zal zich bij het ene publiek meer thuisvoelen dan bij het andere, en er bestaat  ook altijd een zekere spanning tussen de drie. Wat je voor het ene publiek kunt zeggen,werkt niet altijd voor het andere. Wetenschappelijke uitspraken zijn maatschappelijk niet altijd relevant. Maatschappelijk-kritische betrokkenheid is niet altijd even prettig voor de geloofsgemeenschap. En geloofsuitspraken zijn niet altijd wetenschappelijk geldig te maken.

Ondanks – of misschien wel dankzij – die spanning, heb ik altijd met plezier voor die drie publieken gespeeld. De preekstoel, de leerstoel en het publieke debat (en straks misschien het senaatsbankje 🙂 ), ze vullen elkaar aan en houden het evenwicht er in. Ik ga ook iets missen als ik te lang voor slechts een publiek actief ben.  En wat de theologie in de politiek betreft, ik denk dat deze rollen daar alle drie – op een bepaalde manier – nodig zijn.

Ambacht

Van de theoloog als ambachtelijk wetenschapper mag men verwachten dat zhij in staat is om deskundig commentaar te leveren op een aantal thema’s. Dat betreft niet alleen de rol van religies in de hedendaagse samenleving, al is dat in zichzelf al voldoende reden om een theoloog in te schakelen. Het gaat ook om de vraag welke fundamentele waarden in het geding zijn ónder de politieke belangenstrijd en uitwisseling van argumenten. Het wetenschappelijk verhelderen daarvan hoort bij het ambacht van de theoloog. In deze rol is de theoloog vooral ook religiewetenschapper en filosoof/ethicus. Als ambachtelijk wetenschappelijk theoloog ben ik er niet zozeer om een bepaald religieus gezichtspunt uit te dragen, maar vooral om helder te analyseren wat er op het spel staat.

Bezieling

Maar een theoloog is niet alleen een ambachtelijk en gedistantieerd wetenschapper. Zhij staat ook (idealiter) met levensbeschouwelijke bezieling in het leven en daagt zichzelf en anderen uit om die bezieling uit te spreken en uit te dragen. Dat kan een religieuze bezieling zijn, maar dat hoeft helemaal niet. Het gaat om de dromen en idealen die ons drijven. In de hedendaagse politiek is deze rol volgens mij hard nodig. We hebben te maken met een kabinet van kille saneerders en revanchistische rekenmeesters die niet makkelijk op hogere idealen te betrappen zijn. Liberaal-tolerant denken is vervangen door koopmanschap en repressie, christelijk-sociaal rentmeesterschap heeft het afgelegd tegen plat conservatisme. Het gaat in de politieke strijd vandaag om meer dan de strijd over bepaalde bezuinigingen (kunst, onderwijs, ontwikkelingssamenwerking). Het gaat om de kaalslag van idealen en bezieling. Als bezield levensbeschouwelijk theoloog wil ik laten zien wat mij drijft: de droom van een betere wereld waar mensen kunnen leven in vrije verantwoordelijke verbondenheid met elkaar. Dat wordt in verschillende tradities benoemd als compassie, ubuntu of barmhartigheid.

Controle

De derde rol van de theoloog is die van de maatschappelijke controle op grondrechten. Er is een stevige theologische traditie van verzet tegen schadelijke structuren, bevrijding van onderdrukte groepen, en empowerment van kwetsbaren. Deze profetische rol sluit vandaag de dag nauw aan bij de strijd om de mensenrechten als kern van de democratische rechtsstaat. Die strijd wordt wereldwijd gevoerd (al lijkt onze regering daar minder in te willen investeren), maar speelt ook in eigen land: hoe bewaken we de grondrechten van mensen, waaronder het recht op godsdienstvrijheid, en hoe voorkomen we dat dat recht misbruikt wordt om anderen te belemmeren? In die vragen speelt de theoloog niet alleen een analytische rol, zhij komt ook op voor emancipatie en empowerment. Dat betekent dat de theoloog als controleur op maatschappelijke grondrechten niet alleen de brede samenleving, maar ook de geloofsgemeenschap soms kritisch ter verantwoording kan roepen.

Ik zie mijzelf als politiek betrokken theoloog in deze drie rollen: ambachtelijk wetenschapper, bezield levensbeschouwelijk mens, maatschappelijk controleur van grondrechten. Het zijn grote woorden en ze gelden natuurlijk niet alleen voor theologen. Gelukkig maar. Maar ze tekenen in elk geval hoe ik de rol van theologische expertise in het publieke en politieke domein zie. Ze laten ook zien dat preekstoel, leerstoel, blog en senaatsbankje elkaar niet uitsluiten maar versterken.

Advertenties

Reacties staat uit voor Theologie in de politiek? Ambacht, bezieling, controle

Opgeslagen onder Religie en politiek

Reacties zijn gesloten.