Nogmaals de weigerambtenaar

Toch nog onverwachts stemde de Tweede Kamer in met de motie van Ineke van Gent die het kabinet oproept met een wettelijke regeling een einde te maken aan het fenomeen van de weigerambtenaar. Ik ben daar – alles afwegend – blij mee, maar uit de kritische reacties blijkt dat niet iedereen dat zo ziet. Is het niet juist tolerant om te accepteren dat er ook mensen zijn die hier anders over denken? Misschien zelfs een vorm van emancipatie, zoals de minister zei? Is het niet voldoende om het pragmatisch te regelen zodat elk trouwlustig stel aan de bak kan, ook als sommige ambtenaren niet elk stel willen trouwen? Hoeveel ruimte is er nog voor gewetensbezwaren van mensen en religieuze minderheden? Is dit niet de zoveelste uitwas van seculiere gelijkhebberij die de oprechte overtuigingen van gelovigen aantast?

Ik snap de gevoeligheden, maar bij mij valt de afweging anders uit. Ik heb in een eerdere blog al eens geschreven dat het wezenlijke probleem volgens mij ergens anders ligt, namelijk bij het feit dat we de ambtenaar van de burgerlijke stand een rituele rol hebben toegedicht die niet past. Als we het burgerlijk huwelijk van deze rituele extraatjes ontdoen, zullen ambtenaren ook niet zo gauw last van hun geweten krijgen. In verschillende kranten las ik vergelijkbare pleidooien, onder meer van Tom Mikkers (Volkskrant) en Marco Derks (Nederlands Dagblad).

Ik zie dat echter niet zo gauw gebeuren en daarom ligt de vraag naar de positie van de weigerambtenaar nog vol op tafel. Het is hoe dan ook goed dat daar duidelijkheid over komt, en volgens mij kan die duidelijkheid alleen maar inhouden dat er uiteindelijk geen ruimte is voor weigerambtenaren. Ik zal uitleggen waarom.

1. Het principe moet hoe dan ook zijn dat ambtenaren uitvoerders zijn van overheidsbeleid en bewakers van de wet. Alleen in uitzonderingssituaties kan er ruimte worden gemaakt om daarvan af te wijken. Die afwijking kan wel betekenen dat iemand bepaalde taken niet uitvoert, maar niet dat iemand bepaalde wetten overtreedt. Het is dus de vraag welk van de twee hier aan de orde is.

2. Niet elk beroep op gewetensbezwaren wordt gehonoreerd. Het moet bijvoorbeeld praktisch op te vangen zijn in de organisatie en het moet aansluiten bij een traditie. Dat is hier allebei wel het geval, dus in die zin is een beroep op gewetensbezwaren op zich terecht.

3. Het grote probleem met weigerambtenaren is echter niet dat ze een bepaalde taak niet willen uitvoeren, maar dat ze dat voor bepaalde burgers wel en voor andere burgers niet willen doen. Dat is fundamenteel anders dan bij andere gewetensbezwaren. Een brugwachter die niet op zondag wil werken, lijkt mij geen probleem. Onaanvaardbaar is een brugwachter die voor sommige schepen op zondag de brug wel bedient en voor andere niet. Een arts die geen euthanasie wil plegen, kan ik begrijpen. Onacceptabel is een arts die dat (in vergelijkbare situaties) wel wil doen bij sommige patiënten maar niet bij anderen.

4. Wij hebben in Nederland niet twee soorten huwelijk, waarbij je voorstander kunt zijn van het ene en tegenstander van het andere. Er is maar één huwelijk en dat is opengesteld voor MV-, MM- en VV-stellen. Daar kan een ambtenaar niet willekeurig in shoppen. Bij het uitvoeren van de wet maakt de ambtenaar geen onderscheid tussen burgers. Doet hij of zij dat wel, dan is dat onwettig.

5. Het argument dat elke homo toch wel kan trouwen, klopt maar is niet overtuigend. Waar elk heterostel een ambtenaar naar keuze kan uitzoeken, daar moet een homokoppel rekening houden met de mogelijkheid dat de gekozen ambtenaar hen niet wil. De boodschap is dat de gemeente een dergelijk onwettig onderscheid accepteert en kennelijk het ene huwelijk toch anders vindt dan het andere huwelijk. Op het gevaar af dat de vergelijking mank gaat: Tot de jaren zestig mochten zwarten gewoon met de bus in Amerika, maar dan wel achterin…

6. De rechten van huwelijksambtenaren worden volgens mij niet wezenlijk geschonden. Er is geen recht op het zijn van trouwambtenaar. Wie bezwaar heeft tegen een gelijkgeslachtelijk huwelijk, kan op allerlei andere plaatsen in de ambtenarij werken. Overigens zijn veel trouwambtenaar BABS, buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand, en dus externe freelancers. Dat betekent dat er helemaal geen arbeidsrechtelijk probleem is.

7. Ook als de overheid zelf de wet neutraal uitvoert en alle ambtenaren alle huwelijken gelijk behandelen (dus: ook als er geen weigerambtenaren meer zijn), is er nog volop ruimte voor pluraliteit. Iedereen mag in principe buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand worden. Of men nu christen of atheïst, liberaal of conservatief, homo of hetero. Niemand wordt gediscrimineerd, maar ook niemand mag – in die functie – zelf discrimineren.

En met die overwegingen kom ik tot de conclusie dat het goed is dat de regering moet komen met een wettelijke regeling die een einde maakt aan het fenomeen van de weigerambtenaar. Bij de openstelling van het huwelijk in April 2001 is ruimte gelaten voor ambtenaren met gewetensbezwaren. Dat vond ik voor dat moment een goede keuze, ook al was en is het een vreemd compromis (om de redenen hierboven). Het is niet vreemd om dat na tien jaar te heroverwegen, en dat is precies de oproep tot meer duidelijkheid geweest van de Commissie Gelijke Behandeling in 2008.

Misschien is er een overgangsregeling nodig voor zittende ambtenaren, maar het aanstellen van nieuwe ambtenbaren met gewetensbezwaren lijkt mij in elk geval niet kunnen. Ik heb er geen probleem mee dat mensen moeite hebben met homoseksualiteit. Ik vind het prima als ze een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen geen echt huwelijk vinden. Ik ga daar graag het debat over aan, maar zal ook verdedigen dat mensen deze overtuiging mogen hebben. Maar juist in een plurale samenleving mag de overheid niet zelf – via haar ambtenaren – onderscheid maken tussen burgers.

En verder herhaal ik mijn pleidooi om het burgerlijk huwelijk te deritualiseren en de verdere ceremonie aan de rituele markt over te laten. De hedendaagse BABS-en kunnen zich daar met dezelfde overgave en voldoening beschikbaar stellen voor een mooie trouwdag, maar dan niet namens de overheid. Als een van hen dan geen homo’s, hetero’s, of roodharigen wil bedienen, heb ik daar veel minder moeite mee dan wanneer ze dat doen als dienaar van de overheid.

Advertenties

5 reacties

Opgeslagen onder Religie en politiek

5 Reacties op “Nogmaals de weigerambtenaar

  1. Nooit mag je als ambtenaar een opdracht zo maar uitvoeren. Altijd hoor je je geweten te raadplegen of de opdracht niet strijdig is met de wet of in strijd met het principe van integer bestuur. Onderschat de macht van hoge ambtenaren niet. Hen controleren is nauwelijks mogelijk. Hun ondergeschikten weten vaak maar al te goed waar hun bazen mee bezig zijn. Die eisen onverbiddelijke gehoorzaamheid. Ik wantrouw die roep ten zeerste.
    Ik beschouw het een weigerambtenaar stellen voor de keuze of ontslag of je geweten opzij zetten als gewetensdwang en het getuigt van innerlijke beschaving als je daar geen gebruik van maakt.
    De motieven om het burgerlijk huwelijk open te stellen voor partners van hetzelfde geslacht waren vooral van materiële aard. Denk aan nabestaandenpensioen. Ik kan niet beoordelen in hoeverre een homohuwelijk meer is dan die juridische band. Ik zou willen, dat homo’s en lesbiennes duidelijkheid verschaffen over wat hun onderlinge liefde en hun belofte van trouw aan elkaar betekenen. Dan kan er een dialoog ontstaan met mensen, die uit mijns inziens achterhaalde religieuze motieven een homohuwelijk niet als een echt huwelijk kunnen zien.

  2. Wel heel erg genuanceerd Ruard. Ik vind dat trouwambtenaren iedereen moeten willen trouwen, zonder uitzondering. Gewetensbezwaren bewaar je maar voor de eigen kring. In dienst van het openbaar bestuur dien je alle burgers zonder aanziens des persoons. Ben zelf ambtenaar en het zou toch te gek voor woorden zijn als ik vanuit mijn overtuiging weiger bepaalde mensen subsidie te verlenen, te woord te staan of anderszins niet van dienst te willen zijn. Dus, weg met de weigerambtenaar.

  3. Jako

    Wat een armoede, maar vooral: wat een overdreven toestanden. Om voor een klein aantal weigerambtenaren in Nederland zoveel energie te verliezen in deze kwestie en er een hele wetgeving aan op willen hangen… de liberalen, seculieren, vrijzinnigen c.s. moeten wel alle gevoel voor proportionaliteit verloren hebben, alle ‘vrome’ argumentatie ten spijt. Waar is de tijd gebleven dat deze mensen van gekkigheid niet wisten hoe ze zelf het beste tegen de overheid konden ageren (de wilde jaren ’60 en ’70)? Over burgerlijke ongehoorzaamheid en gewetensvrijheid gesproken, de flower powers gingen destijds veel verder dan de weigerambtenaren van nu. Het optreden van de flower powers heeft de samenleving in elk geval meer geld gekost dan de paar weigerambtenaren van nu die ondanks alles toch een prachtige bijdrage leveren aan de samenleving!

    Ik woon zelf in een dorp in de Biblebelt, gezien de commotie moet je haast de indruk krijgen dat er dagelijks een mini-burgeroorlog woedt in ons gemeentehuis ‘want die weigerambtenaar daar weigert nu al voor de zesde maal deze week een homohuwelijk te doen, foei zeg, shame and blame him/her in het lokale suffertje, plaats hem/haar op de zwarte lijst’.

    Zo is het natuurlijk niet. Er melden zich stukken meer orthodox-christelijke paren die het fijn vinden om een ambtenaar te treffen die een verhaaltje kan afsteken dat helemaal op hen van toepassing is, ook vanuit diepere lagen (waar de gemeente op de keper beschouwd deze ambtenaar inderdaad niet voor inhuurt, maar het luistert een huwelijkssluiting toch mooi op, nietwaar? Als er ergens in het gemeentehuis nog een beetje sprake mag zijn van warmte en gevoel, dan toch wel graag in de trouwzaal? Al die andere keren dat ik me moet melden in het gemeentehuis kost me dat of veel geld of veel tijd en in elk geval is er sprake van de bekende ambtelijke sfeer waar je nou niet bepaald vrolijker van wordt). Ik denk dat deze orthoox-christelijke paren jullie zeer dankbaar zijn, ahum (geweldig bedankt voor jullie farizeeïstische uitleg van ‘de wet’).

    Ik snap ook niet dat uitgerekend de homo-lobby pleit voor zo’n sfeerloze en kille ambtelijke invulling van de huwelijksvolstrekking als waar nu voor wordt geijverd, de meeste homo’s die ik ken zijn gevoeliger voor sfeer dan menig hetero. Of zijn de warme (seculiere weliswaar) toespraken straks alleen voorbehouden aan seculiere stellen (homo en hetero)?

    En de homeparen die zich jaarlijks in de trouwzaal melden? Wat gebeurt daar mee in ons gemeentehuis? Je zou gezien de politieke inzet en commotie denken dat ze van ‘de ene weigerambtenaar naar de andere worden doorgestuurd om ten laatste, na maandenlang gemeentelijk geharrewar en getraineer dodelijk vermoeid neer te strijken voor die ene liberalere collega-babs die zijn of haar plaats heeft moeten bevechten op de weigerambtenaren en die nu daarom met een chagrijnige kop tegen wil en dank deze huwelijksplechtigheid voltrekt…’.

    De praktijk zal wel anders zijn, vermoed ik. Ik heb in onze lokale suffertjes in elk geval nog geen schandalen rond niet-getrouwde homoparen aangetroffen. Ook de homoparen in ons dorp komen met een blij gezicht de trappen af na te zijn getrouwd op het gemeentehuis, zoals het ook hoort.

    Waar ik benieuwd naar ben is of diegenen die nu een rigide overheidsopvatting tentoon spreiden (waaronder jij Ruard) dat straks ook bij toekomstige kwesties zullen blijven doen. Ik ben bang dat dat niet het geval zal zijn. De flower powergeneratie is still alive!

  4. Harry

    Dank, Ruard, voor je heldere en doorwrochte mening. Daar valt op zich niet eens zoveel tegenin te brengen. Een ‘algemeen’ bezwaar zou kunnen zijn dat het een beetje de kant van van ‘Prinzipenreiterei’ opgaat.
    Ik blijf het een verkeerde zaak vinden dat er een wet moet komen om weigerambtenaren te weigeren en te ontslaan. Daarin word ik gesterkt door het commentaar in Trouw vandaag (zie: http://tinyurl.com/btvdryg).
    Je schrijft o.a. dat ambtenaren de wet moeten uitvoeren. Akkoord, maar moet je dat zo verindividualiseren dat er geen ruimte meer is voor gewetensbezwaarden? Het gaat er denk ik veeleer om dat de geméénte de wet moet uitvoeren. Ambtenaren zijn daarvoor de ‘middelen’. Als de ene ambtenaar dat in bepaalde gevallen niet wil, is er wel een andere beschikbaar. Je trouwt niet voor een ambtenaar, maar voor de burgerlijke stand. En die kan ten alle tijde zorgen dat dat mogelijk is.
    Daarbij vraag ik me ook af op welke glijdende schaal we ons gaan bevinden als individuele ambtenaren geen gewetensbezwaren meer mogen hebben.
    En overigens vraag ik me nog steeds af voor welk probleem dit nou de oplossing is.
    Dit alles nog afgezien van mijn toenemende teleurstelling in GroenLinks.

  5. tjark reininga

    eens met je pleidooi voor de terugkeer naar een strikt ambtelijke procedure ten stadhuize, zonder rituele aspecten. een aspect mis ik in je betoog. ik kan me voorstellen dat op het moment dat het burgerlijk huwelijk werd opengesteld voor mensen van hetzelfde geslacht, dat gegeven voor ambtenaren die tegen deze wetswijziging waren een principiële wijziging van hun functie betekende, die zij niet wilden meemaken. en ik vind het dan ook terecht dat ambtenaren die reeds in functie waren de mogelijkheid werd geboden zich aan het voltrekken van homohuwelijken te onttrekken. het is ongelukkig dat daar geen termijn gesteld is, maar wat mij betreft houden deze ambtenaren het recht naar hun overtuiging te handelen.
    dat kan niet gelden voor ambtenaren die de functie na het in werking treden van de wetswijziging hebben aanvaard. zij wisten dat ze voor het voltrekken van homohuwelijken gesteld zouden kunnen worden.