Bouwen aan de samenleving 3: burgerkracht

In deze serie blogs stel ik mezelf de vraag hoe we de sociale structuren van de samenleving kunnen versterken. De opkomst van de moderne stad riep vragen op bij de macht van de sterkste. Door het ongebreideld kapitalisme van de industriële revolutie en de terughoudende liberale overheid konden uitbuiting, armoede en andere sociale problemen lang doorwoekeren. Ons werkbezoek in Nijmegen stelde de andere kant ter discussie: in de verzorgingsstaat kwam de verantwoordelijkheid te liggen bij de professionele instanties. Daardoor werd de ondersteuning van mensen in kwetsbare situaties veel te duur en veel te verbrokkeld.

De strijd tussen markt en overheid blijft ons zo bezighouden, zeker ook bij de komende verkiezingen. De twee grootste partijen in de peilingen verkondigen tegenovergestelde ideeën, van blind geloof in de markt tot stug vasthouden aan de oude verzorgingsstaat. Maar die twee uitersten zijn niet het antwoord. Alles aan de markt overlaten, leidt ertoe dat de sterkste en slimste spelers ongegeneerd winst maken over de rug van mensen met minder kansen. Alles aan de overheid overlaten, betekent een dichtslibbend systeem waar niet altijd effectief en efficiënt gewerkt wordt. We hebben ten minste een kritische wisselwerking tussen die twee nodig.

Maar dat is niet genoeg. Want als het er inderdaad om gaat mensen de ruimte en kansen te geven om een goed leven te leiden, dan moeten we ook tussen overheid en markt die ruimte scheppen. Ruimte voor de eigen regie van mensen. Ruimte voor burgerkracht.

Eigen Kracht Conferenties en zo

Een mooi voorbeeld daarvan is het principe van eigen kracht. In de jeugdzorg, GGZ en sociale huisvesting wordt dit instrument sinds 2001 vaak ingezet. Het is overgenomen van de Maori’s in Nieuw-Zeeland die bij problemen de hulp van familie en buren inroepen. Dat blijkt effectiever dan het aan instanties over te laten. De clou is dat mensen ook in probleemsituaties vaak heel wat hulpbronnen hebben, maar ze niet altijd durven in te schakelen. De taak van de professional is het bijeenbrengen van het netwerk en het aanpakken van de formele kwesties. Dat is belangrijk, maar de kracht van mensen zelf staat voorop.

Neem nu het verhaal van Anne (om haar maar zo te noemen), een alleenstaande moeder met twee jonge kinderen. Ze heeft regelmatig psychotische aanvallen en verwaarloost dan haar kinderen. Ze raakt steeds meer van de regen in de drup door schulden en isolement en durft geen hulp te vragen. Bij de Eigen Kracht conferentie blijkt dat de kinderen heel goed aanvoelen wanneer het mis gaat. Afgesproken wordt dat zij dan hun tante bellen, die zorgt dat de kinderen naar school gaan en dat met minimale inzet van professionals het gewone leven zo gewoon mogelijk doorgaat. Dat voorkomt uithuisplaatsing van de kinderen en vervuiling van het huis. Het blijkt ook de basis om andere problemen aan te pakken. De rol van de hulpverleners is heel belangrijk, maar komt niet in de plaats van wat mensen zelf kunnen. Dit versterkt de kracht en het zelfvertrouwen van Anne en haar omgeving en maakt ze minder afhankelijk van vaak stroperige instanties.

Er zijn natuurlijk meer van deze voorbeelden van methodes die de eigen regie voorop zetten. In de ouderenzorg zetten veel mensen zich in voor een belevingsgerichte zorg waarbij niet de regels van het huis voorop staan, maar het leven van de bewoners. Ik schreef eerder al eens over de woonzorgcentra van Humanitas. En het PGB voor mensen met een beperking is natuurlijk het voorbeeld bij uitstek van het ruimte geven aan de eigen regie van mensen. Maar ook de winnaars van de Ab Harrewijnprijs (mede ingesteld door de Linker Wang) staan stuk voor stuk voor deze burgerkracht. Zoals de winnaar van dit jaar: Pendrecht Universiteit. Een initiatief dat bewoners van deze zwakke Vogelaarwijk niet als hulpbehoevend neerzet, maar als deskundigen van wie beleidsmakers en professionals veel kunnen leren.

Kansen om mee te doen

Burgerkracht betekent dat we meer gaan vertrouwen op wat mensen zelf kunnen en ze zo ondersteunen dat ze dat ook waar kunnen maken. Dit is de kern van ‘empowerment’: het proces waarbij het vermogen groeit om keuzes te maken en om te zetten in gewenste handelingen en uitkomsten. Dat is heel wat anders dan de ouderwetse verzorgingsstaat die alles overneemt en mensen afhankelijk maakt. Maar het staat ook haaks op het klassiek-liberale laissez-faire denken dat ervan uitgaat dat mensen vanzelf wel in actie komen als je de ondersteuning weghaalt. Empowerment is zorgen dat mensen kansen krijgen en ze ondersteunen om die te grijpen.

Daar ligt de grote uitdaging. De ouderwetse verzorgingsstaat is niet alleen onbetaalbaar geworden; ze laat ook te veel mensen hulpeloos en werkeloos aan de kant staan. Ze ziet mensen die ondersteuning nodig hebben te veel als een probleem, terwijl ze hen tegelijk afhankelijk maakt en houdt. Het heeft geen zin om die verzorginsgsstaat in stand te willen houden. Maar de botte bijl waarmee het kabinet-Rutte dat wilde afbreken, is minstens zo schadelijk. Mensen gaan niet werken als je hun uitkering zo laag maakt dat ze niet meer rond kunnen komen en zo nog meer problemen krijgen. Ze gaan werken of op een andere manier participeren in de samenleving als je hen kansen biedt en hen ondersteunt om die te grijpen.

Dat vraagt maatwerk en begrip voor het feit dat niet iedereen dezelfde kansen en dezelfde mogelijkheden heeft. We moeten toe naar een kansensamenleving.

(wordt vervolgd)

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Politiek

2 Reacties op “Bouwen aan de samenleving 3: burgerkracht

  1. Pingback: Bouwen aan de samenleving 4: verbondenheid | Ruard Ganzevoort blogt