Op zoek naar een publieke theologie

Statement bij het debat in de Nacht van de Theologie. Kapstok is deze zin uit het pamflet 2013 Spelen met Heilig Vuur: Willen theologen een functie behouden in de samenleving, dan zullen zij buiten de kaders van de christelijke traditie moeten treden en zich richten op een publieke theologie.

Vroeger lag het bestaansrecht van de theologie in haar strakke binding aan de kerk. Ze leidde voorgangers op en doordacht gelovig het eigen geloof. Fides Quarens Intellectum, FQI. Geloof op zoek naar reflectie. Niets mis mee, want geloofsgemeenschappen hebben voorgangers nodig. Het is alleen voor de wereld om ons heen volstrekt irrelevant. Zulke theologie wordt misschien getolereerd als marge-activiteit, maar komt over als vrome onwetenschappelijke navelstaarderij of stapeling van fideïstische cirkelredeneringen die enkel overtuigen wie al overtuigd is. Hoe lang houdt deze theologie haar plaats aan de universiteit?

Dat gaat me aan het hart. Voor de theologie zelf, die daarmee veel kritische interactie kwijtraakt. Voor de kerk, die steeds meer naar binnen keert. Voor de wetenschap, die ethische, existentiële en levensbeschouwelijke reflectie nodig heeft op een vaak al te rationalistische wereldvisie. En voor de samenleving die in haar zoektocht naar levenswijsheid en inspiratie niet meer weet wat oude en nieuwe tradities kunnen bieden.

David Tracy leerde ons dat de theologie drie publieken moet zien te bereiken: kerk, academie, samenleving. De uitdaging is alleen maar groter nu die drie uit elkaar groeien. Net zoals Schleiermacher bij de opkomst van de moderne universiteit een nieuw concept van theologie moest ontwikkelen, zo moeten wij een nieuwe aansluiting vinden met academie en samenleving.

Volgens mij moet dat publieke, dialogische, fragmentarische en inspirerende theologie zijn. Niet meer FQI maar theo-logia, spreken over God, over het heilige. Want dat gebeurt overal. In oude teksten en moderne films. In gebeden en vloeken. In de politiek en op school. In ontelbare stemmen die elkaar niet verstaan. Publiek dus: in de brede cultuur en samenleving het spreken over het heilige opvangen, interpreteren, verbinden en contrasteren en een heilzaam spreken stimuleren. Dialogisch: niet vanuit één traditie, niet neutraal, maar steeds op zoek naar het wederzijds kritische gesprek. Fragmentarisch: niet op zoek naar grote kloppende systemen en dogmatieken, maar naar concrete levenswijsheid. En inspirerend: creatief scheppen van een wereld, een droom, een verhaal waarin we zouden kunnen wonen en waarin ook je eigen geloofsinspiratie en de bronnen waaruit je put meeklinken.

Van zo’n theologie word ik weer warm. Maar de reis naar dat beloofde land van een publieke theologie – waarvoor ik al heel wat collega’s als reisgenoot zie klaarstaan – begint met het achterlaten van de vleespotten van Egypte waar veel verkerkelijkte theologie zich nu nog aan vastklampt.

Advertenties

7 reacties

Opgeslagen onder Religie

7 Reacties op “Op zoek naar een publieke theologie

  1. Boeiend betoog over de rol van theologie. Die publieke functie van theologie vind ik inderdaad een grote uitdaging.
    Ik kan me, echter, geen publieke theologie zonder een kerkelijke theologie voorstellen. Immers, geloven betekent deel zijn van een gemeenschap, een oefen-gemeenschap zou je kunnen zeggen. En die gemeenschap staat in de samenleving. De vanzelfsprekende invloed van de kerk in die samenleving is afgebrokkeld, en gelovigen zullen zich opnieuw moeten bezinnen op hoe ze hun aanwezigheid in de samenleving gestalte geven. Kerkelijke theologie is dan niet allereerst een theologiseren om de eigen identiteit en traditie te waarborgen tegen afbrokkeling en ‘verkeerde invloeden’ maar om de eigen traditie te vertalen naar relevantie in de samenleving van vandaag, om de eigen identiteit op geloofwaardige en respectvolle wijze te (her)vormen in die veranderende samenleving zodat je, ook als geloofsgemeenschap, op geloofwaardige wijze in die samenleving je plek kunt innemen. Kerkelijke theologie dient niet het isolement van de kerk tegenover de wereld, maar haar engagement met die wereld, waar de roep om vertrouwen, integriteit en gerechtigheid ons van alle kanten tegemoet komt. Daar heeft de kerk toch waarachtig wel wat over bij te dragen, ondersteund en toegerust — hoop ik van harte — door theologen.
    Dit maakt van kerkelijke theologie nog niet een publieke theologie, maar ik zie dat eerder als twee aspecten van het theologiseren, dan als twee vormen van theologie waartussen een diepe, welhaast onoverbrugbare kloof gaapt.

    • Ruard Ganzevoort

      Beste Jack, Dank voor je reactie en meedenken. Natuurlijk is er ook ruimte voor kerkelijke theologie. Maar je begint met een aanname die ik wil bevragen, namelijk dat een theoloog een gelovige is. Waarom zou dat moeten? groet Ruard

      Verstuurd vanaf mijn iPad. Antwoord svp naar mijn vaste adres. Sent from my iPad. Please respond using my standard address.

      • Beste Ruard, Dat vind ik een lastige vraag. Mag ik met een wedervraag beantwoorden? Theologie als theo-logia, als een spreken over God, over het heilige — veronderstelt dat niet dat de spreker dan op z’n minst gelooft dat er een God of iets heiligs is om over te spreken? Dat hoeft natuurlijk niet, maar is de spreker dan niet meer een godsdienstwetenschapper, die sociologisch of anthropologisch beschrijft hoe mensen hun religie vorm geven? Of wellicht een godsdienstpsycholoog die beschrijft wat mensen aan transcendente ervaringen beleven en wat dat voor betekenis heeft voor hun levensverhaal? Je kunt immers beschrijven wat anderen beleven en geloven zonder zelf in ‘hun’ god te geloven.
        Verder kan ik me trouwens wel vinden in het publieke, dialogische, fragmentarische en inspirerende van de theologie.
        Groet, Jack

      • Ruard Ganzevoort

        @Jack, Ik vind het onderscheid tussen theologie en religiewetenschap relatief. Ik denk dat veel religiewetenschappers mijn benadering te theologisch vinden omdat ik niet alleen maar beschrijf maar me meng in het spel en daar ook normatieve vragen bij stel. En sommige theologen vinden het te religiewetenschappelijk. Ik zie het als twee punten op een continuum, niet als aparte werelden. En nee, het bestuderen van het spreken over het heilige impliceert niet dat je gelooft dat het heilige bestaat als ontologische categorie. Ik zie het als een dimensie van het bestaan, nauw verbonden aan de amiguiteit van het leven zelf. Ik constateer dat het voor mensen een rol speelt in hun leven – ook in het mijne – maar dat is echt wat anders dan dat het bestaat of dat de theoloog een gelovige moet zijn. Ruard

        Verstuurd vanaf mijn iPad. Antwoord svp naar mijn vaste adres. Sent from my iPad. Please respond using my standard address.

  2. Sandra Verbruggen

    Uit het hart gegrepen.

  3. Carla

    ” Wees de eerste die dit leuk vindt “, zo staat er te lezen onderaan deze boeiende beschrijving van een nieuwe, heldere, hedendaagse, hartverwarmende visie.
    Ik ben ( nog ) niet ingevoerd in de moderne media, dus kan ik niet ‘Liken, en hoef ook niet de eerste te zijn ( iets met laatste, toch! ).
    Wel kan en wil ik heel graag van deze gelegenheid gebruik maken om te zeggen dat ook ik hier warm van wordt.
    Ik heb je pamflet gelezen Ruard en was echt blij dat dit geluid nu eens vanuit de hoek der Academici komt. Menigeen is immers al lang zelf op zoek naar…..

    Hoewel het nog een klus zal zijn de beroemde vleespotten te verlaten, wens ik toch van harte dat deze afslag, deze weg verkend mag worden.
    En het mag gaan leiden naar ruimte. Ruimte die nu nog ingenomen wordt door, inderdaad dogma’s en te veel zeker weten ( waarheid ). Dat zij moge worden een ruimte van ontdekken, van inspiratie. Een ruimte waar het huis van geloof, hoop en liefde genoeg is.

  4. Wim Nusselder

    Publieke theologie vergt ook het loslaten van de associatie van theologie met theologen… Geloofsgemeenschappen hebben geen voorgangers nodig. In elk geval steeds minder naarmate mensen mondiger worden. Priesterschap én profetisch spreken door alle gelovigen!